Biết mình đau khiến đau sâu hơn
Con vật đau rồi thôi. Con người đau, rồi nhớ, rồi nghĩ, rồi đoán, rồi sợ, rồi dựng tiếp trong đầu mình một ngôi nhà của những khả năng tăm tối. Có lẽ đó là cái giá lớn nhất của ý thức: ta không chỉ chịu đựng một vết thương đang có, mà còn chịu đựng cả cái bóng của vết thương ấy trong ký ức và trong tưởng tượng. Vì vậy, nhiều khi điều làm ta kiệt sức không chỉ là nỗi đau đã xảy ra, mà là cái cách ta mang nó đi qua từng giờ, từng đêm, từng lần im lặng với chính mình.
Con người khác muôn loài ở chỗ biết quay lại nhìn mình. Mà đã biết quay lại nhìn mình, tất sẽ có ngày nhìn thấy những đổ vỡ, những thiếu hụt, những nỗi sợ cũ vẫn còn nằm đâu đó trong tâm hồn. Ý thức giúp ta cao hơn, nhưng cũng làm ta đau sâu hơn. Shakespeare có một câu nổi tiếng trong Hamlet: "Thus conscience does make cowards of us all" ý thức, lương tri, hay sự tự biết mình, rốt cuộc cũng khiến con người chùn bước. Câu ấy không chỉ nói về sự hèn nhát trước hành động; nó còn gợi ra một sự thật buồn hơn: càng biết nhiều về nỗi đau của mình, ta càng dễ bị chính nó làm cho lưỡng lự, bất an, mỏi mệt.
Có những người sau một lần đổ vỡ trong tình yêu thì từ đó về sau không chỉ sợ một người cụ thể, mà sợ luôn cả khả năng mở lòng. Có những người sau một biến cố bệnh tật thì không chỉ đau vì cơ thể đã từng suy kiệt, mà còn sống trong nỗi thấp thỏm rằng điều ấy có thể quay lại bất cứ lúc nào. Có những người từng bị chê bai, nhục mạ, bỏ rơi, hiểu lầm, thì từ đó về sau không chỉ đau vì chuyện đã qua, mà còn âm thầm dò xét từng ánh mắt, từng câu nói, từng khoảng lặng của người khác, như thể lúc nào đời cũng có thể lặp lại bản án cũ. Nỗi đau không còn ở nguyên một điểm nữa; nó lan ra thành một kiểu sống. Và từ đó, con người không chỉ sống trong thực tại, mà sống trong sự canh phòng với thực tại.
Đó là lúc lo âu bắt đầu. Lo âu rất ít khi đi một mình. Nó đi cùng trí nhớ, đi cùng tưởng tượng, đi cùng thói quen dự đoán điều xấu. Một chuyện nhỏ xảy ra, ta không dừng lại ở chuyện nhỏ ấy. Ta kéo nó về nối với những điều cũ. Ta xây quanh nó những giả định. Ta thổi cho nó một hình thù lớn hơn. Ta nghĩ đến ngày mai, rồi nghĩ đến tháng sau, rồi nghĩ đến một kết cục tệ nhất nào đó. Cuối cùng, ta ngồi trong phòng, chưa có gì hẳn đã xảy ra, mà tim đã mệt như vừa đi qua một trận bão.
Nhiều người tưởng mình khổ vì đời quá nặng. Thật ra có lúc, ta khổ vì đầu óc mình không chịu dừng. Nỗi đau thật chỉ có một. Nhưng trong tâm trí, ta đọc lại nó mười lần, trăm lần, ngàn lần. Mỗi lần đọc lại là một lần xát muối lên một vết thương cũ. Ta không còn chỉ đau vì điều đã có, mà đau vì những điều chưa có; không còn chỉ đau vì một thực tại, mà đau vì vô số giả định do chính mình sinh ra. Ý thức, nếu không được dẫn dắt bằng sự tỉnh táo, sẽ trở thành một cỗ máy nhân bản khổ đau.
Dostoyevsky mở đầu Notes from Underground bằng một câu rất lạnh: "I am a sick man." Câu ấy làm người đọc rùng mình không phải vì bệnh tật thể xác, mà vì trạng thái tự soi mình đến mức không còn lối ra. Ở đó, con người không chỉ biết mình có vấn đề; họ còn gặm nhấm nó, phân tích nó, làm nó trở thành một phần căn cước của mình. Khi ý thức không giúp ta hiểu mình để sống tốt hơn, mà chỉ khiến ta quay mãi trong cái hố của tự ám ảnh, thì nó không còn là ánh sáng nữa; nó thành một ngọn đèn chiếu mãi vào vết thương cho đến khi vết thương ấy chiếm trọn căn phòng nội tâm.
Có một kiểu đau rất âm thầm: đau vì mình quá ý thức. Người quá ý thức thường không sống hời hợt được. Họ nghe một câu nói cũng nghĩ lâu hơn người khác. Họ nhận ra sự thay đổi rất nhỏ trong giọng nói, ánh mắt, khoảng cách. Họ cảm được những nứt vỡ mà người khác chưa nhìn thấy. Họ tự hỏi nhiều. Họ nghi ngờ nhiều. Họ muốn hiểu đến tận cùng. Chính vì thế, họ cũng thường mệt hơn, buồn lâu hơn, và khó buông hơn. Người đời nhìn vào, có khi bảo họ phức tạp, yếu đuối, hay nghĩ nhiều. Nhưng thật ra, cái khổ của họ là ở chỗ không biết làm sao sống hồn nhiên trở lại sau khi đã nhìn thấy quá nhiều.
Nguyễn Du, trong Văn tế thập loại chúng sinh, đã gọi ra một nỗi cô độc rất sâu của kiếp người bằng mấy chữ: "Hồn đơn phách chiếc." Chỉ bốn chữ thôi mà đủ rộng cho biết bao thân phận. Bởi rốt cuộc, mỗi người đều có một nỗi đau mà mình phải tự biết, tự mang, tự đối diện. Người khác có thể ở bên, có thể thương, có thể lắng nghe, nhưng không ai hoàn toàn bước vào chỗ đau của ta thay ta được. Biết điều ấy là một trưởng thành buồn. Nhưng cũng từ đó, ta hiểu vì sao con người cần lòng trắc ẩn đến vậy: vì ai cũng đang gánh một phần đời vô hình mà người ngoài không thấy hết.
Ý thức không chỉ làm đau sâu hơn; nó còn làm cho thời gian của nỗi đau dài ra. Một tai nạn chỉ diễn ra trong vài giây, nhưng ký ức về nó có thể kéo dài hàng năm. Một câu nói ác ý chỉ thốt ra trong một phút, nhưng người nghe có thể mang nó đi suốt tuổi trẻ. Một sự phản bội chỉ xảy ra một lần, nhưng từ đó về sau, mọi lần tin người đều phải trả thêm giá bằng sự dè chừng. Con người là sinh vật có trí nhớ, mà trí nhớ thì không vô can. Nó không chỉ lưu giữ sự kiện; nó lưu giữ cảm giác. Cho nên, rất nhiều lúc, ta không thật sự sống với ngày hôm nay, mà đang sống với dư âm chưa tiêu của một ngày nào cũ.
Rồi từ trí nhớ, trí tưởng tượng nhập cuộc. Trí tưởng tượng là một món quà đẹp: nhờ nó ta làm thơ, viết nhạc, yêu, hy vọng, sáng tạo. Nhưng cũng chính nó, khi bị nỗi sợ điều khiển, lại trở thành nơi sản xuất ra những cơn lo âu. Nó hỏi: nếu chuyện xấu ấy lặp lại thì sao? Nếu mình lại bị bỏ rơi thì sao? Nếu căn bệnh kia quay lại thì sao? Nếu người kia đổi lòng thì sao? Nếu mình không chịu nổi nữa thì sao? Từ một chữ "nếu", con người có thể tự xây cho mình một địa ngục kéo dài qua nhiều đêm mất ngủ.
Đó là vòng lặp lo âu & tưởng tượng. Một cảm giác bất an xuất hiện. Ta chú ý vào nó. Càng chú ý, nó càng lớn. Ta bắt đầu tìm lý do cho nó. Rồi vì chưa tìm được, ta tưởng tượng thêm. Càng tưởng tượng, thân thể càng căng. Thân thể càng căng, ta lại càng tin rằng có điều gì đó rất nguy hiểm đang đến. Cuối cùng, chỉ một làn gió nhẹ cũng đủ làm ta tưởng là bão. Nhiều người sống như thế lâu quá đến mức quên mất cơ thể mình từng có khả năng bình yên.
Sâu xa hơn nữa, con người không chỉ sợ đau; con người sợ ý nghĩa của nỗi đau. Ta không chỉ hỏi: "Mình có đau không?" Ta hỏi: "Nỗi đau này nói gì về mình? Về cuộc đời mình? Về tương lai mình?" Chính câu hỏi thứ hai làm đau khổ có chiều sâu hiện sinh. Một người nghèo không chỉ khổ vì thiếu tiền, mà còn khổ vì thấy đời mình bị thu hẹp. Một người bệnh không chỉ khổ vì thân xác, mà còn khổ vì nghĩ đến sự hữu hạn. Một người bị bỏ rơi không chỉ khổ vì mất một người, mà còn khổ vì cảm giác mình không đủ để được ở lại. Ý thức luôn kéo nỗi đau từ sự kiện sang bản thể: từ "chuyện gì đã xảy ra" sang "điều ấy nói gì về tôi". Và từ đó, đau khổ trở thành một câu hỏi về thân phận.
Marcus Aurelius từng viết: "The soul becomes dyed with the color of its thoughts." Tâm hồn dần nhuốm màu theo những gì nó nghĩ mãi. Câu ấy đúng một cách nghiêm khắc. Khi ta sống lâu trong lo sợ, tâm hồn nhuốm màu lo sợ. Khi ta sống lâu trong oán giận, tâm hồn nhuốm màu oán giận. Khi ta sống lâu trong tự trách, tâm hồn nhuốm màu xấu hổ. Ý nghĩ không phải thứ trôi qua vô hại; nó lặng lẽ trở thành khí hậu bên trong con người. Và rồi, có ngày, người ta không còn phân biệt được đâu là hoàn cảnh thật, đâu là thời tiết do chính tâm trí mình tạo ra.
Bởi vậy, hiểu "giá của ý thức" không phải để ghét bỏ việc suy nghĩ, càng không phải để cổ vũ một kiểu sống nông. Con người cần ý thức để trưởng thành, để biết đúng sai, để biết thương, để biết phản tỉnh. Nhưng ý thức cũng cần được chăm nom, như chăm một ngọn lửa. Để nó sáng, chứ không thiêu. Để nó soi đường, chứ không đốt cháy căn nhà nội tâm. Một người biết nghĩ mà không biết dừng sẽ mệt. Một người biết nhìn sâu mà không biết thở sẽ kiệt. Một người biết tự soi mà không biết tự thương sẽ dần trở thành quan tòa tàn nhẫn nhất của chính mình.
Cho nên, giữa vòng lặp của lo âu và tưởng tượng, điều đầu tiên con người cần học không phải là nghĩ hay hơn, mà là trở về gần hơn. Gần với thân thể mình. Gần với hơi thở mình. Gần với hiện tại đang có. Bởi mọi cơn lo dữ nhất đều lớn lên khi ta bỏ rơi hiện tại để chạy về quá khứ hoặc phóng sang tương lai. Còn hơi thở thì không thế. Hơi thở luôn ở đây. Nó kéo ta về lại với điều đang thật sự tồn tại: nhịp tim này, mặt đất này, không khí này, căn phòng này, phút giây này. Không phải để phủ nhận nỗi đau, mà để đặt nó trở lại đúng kích thước thật của nó.
Có những lúc, cứu mình không phải bằng một triết lý lớn. Chỉ bằng việc ngồi yên vài phút và nhận ra: mình đang thở gấp. Vai mình đang căng. Hai bàn tay mình đang siết. Trong đầu mình đang chạy một cuốn phim xấu nhất. Rồi mình chậm lại. Thở sâu hơn một chút. Đặt chân xuống đất vững hơn một chút. Nhìn ra ngoài cửa sổ. Uống một ngụm nước. Gọi đúng tên điều đang xảy ra: "Mình đang lo." Chỉ vậy thôi, nỗi sợ đã bớt quyền lực hơn. Vì thứ gì được gọi đúng tên sẽ thôi phần nào sự mơ hồ đè nặng.
Hiện tại không chữa hết mọi vết thương. Nhưng hiện tại ngăn ta đừng chết chìm trong những gì chưa đến. Hơi thở không xóa quá khứ. Nhưng hơi thở giúp ta trở lại làm người ở giây phút này, thay vì bị cuốn đi như một chiếc lá trong cơn gió của tâm trí. Nhiều khi, con đường đi ra khỏi khổ đau không bắt đầu bằng những quyết định lớn, mà bằng một động tác rất nhỏ: quay về với chính thân mình, trước khi nó bị ý nghĩ kéo đi quá xa.
Dostoyevsky từng viết rằng đau khổ gắn với "a large intelligence and a deep heart." Người hiểu sâu và cảm sâu thường khổ sâu. Câu ấy không phải để tôn vinh đau khổ, mà để nhắc rằng có những nỗi mệt mỏi không nên bị xem là yếu đuối. Có những người đau nhiều chỉ vì họ cảm được quá nhiều. Nhưng cảm sâu không có nghĩa là phải chìm. Nghĩ nhiều không có nghĩa là phải lạc. Hiểu mình là người dễ lo, dễ nghĩ, dễ bị vòng lặp của tâm trí kéo đi, chính là bước đầu để thôi bị nó dắt mãi.
Sau cùng, giá của ý thức là ta không thể sống hoàn toàn vô tư. Nhưng quà tặng của ý thức cũng nằm ở đó: ta có thể nhận ra mình đang tự làm đau mình bằng cách nào. Ta có thể học lại cách dừng. Học lại cách nhìn một ý nghĩ chỉ như một ý nghĩ, không phải lời tiên tri. Học lại cách ngồi với một cảm xúc mà không lập tức biến nó thành định mệnh. Học lại cách sống một ngày như một ngày, thay vì kéo cả đời vào một cơn hoảng loạn của trí tưởng tượng.
Con người đau khổ vì biết mình đau khổ. Nhưng cũng chính vì biết mình đau khổ, con người có thể bắt đầu biết cách xoa dịu mình. Đó là điểm mong manh mà đẹp nhất của ý thức. Nó làm vết thương sâu thêm, nhưng cũng mở ra khả năng làm lành tâm trí. Không phải chữa bằng lãng quên. Không phải chữa bằng chạy trốn. Mà chữa bằng tỉnh táo, bằng lòng thương yêu, bằng hơi thở, và bằng việc quay về hiện tại nhiều lần hơn ta nghĩ là có thể. Và có lẽ, giữa rất nhiều lao xao của đời sống tinh thần, một câu nhắc mình là đủ:
Đừng tin mọi điều nỗi sợ hãi nói. Hãy trở về với hơi thở, rồi mới trở về với cuộc đời.